I ove godine zajedno sa preko 100 zemalja širom svijeta 29. septembra obilježavamo Svjetski dan srca. Kada bi većina ljudi shvatila koliko sprječive bolesti srca i krvnih sudova mogu smanjiti kvalitet života, lakše bi prihvatili zdravije životne navike.

Struktura i funkcija srčanog mišića su kompleksne. Srce kao organ sastoji se iz dvije odvojene pumpe. Desna strana koja pumpa krv kroz pluća i lijeva strana koja pumpa krv kroz ostatak organizma. U plućima krv se obogati kiseonikom, a otpusti ugljen dioksid koji nakuplja iz ćelija u organizmu. Prolaskom kroz ostatak tijela krv otpušta kiseonik, prima ugljen dioksid i putuje od lijeve komore, kroz arterije, vene i kapilare ka desnoj strani srca odakle ponovo odlazi u pluća na razmjenu gasova. U zdravom srcu krv iz desne strane nikad ne prelazi direktno u lijevu, i obrnuto.

Svaka strana srca pregrađena je na jednu komoru i jednu pretkomoru. Komore svojim grčenjem najviše utiču na kretanje krvi kroz krvne sudove. Ciklus srčanog rada sastoji se iz dvije faze: rekalsacija ili dijastola i kontrakcija ili sistola. U fazi kontrakcije srce izbacuje krv u krvne sudove, a vrijednost pritiska u arterijama tokom ove faze jeste gornja vrijednost pri mjerenju krvnog pritiska. Takođe se naziva i sistolni pritisak. U fazi relaksacije srce se puni krvlju, a vrijednost pritiska u arterijama tokom ove faze jeste donja vrijednost pri mjerenju krvnog pritiska. Takođe se naziva i dijastolni pritisak

S obzirom na različite faze protoka krvi kroz srce i krvne sudove koje ove dvije vrijednosti pritiska predstavljaju, jasno je zašto su one različite. Suviše visok ili nizak pritisak, ali i suviše visoka ili suviše niska razlika između “gornjeg” i “donjeg” pritiska znak su bolesti srca i krvnih sudova.

Hipertenzija ili povišen krvni pritisak često je posljedica promjena na nivou srca i krvnih sudova. Međutim, kako ljudski organizam ne čine izolovani organi već su oni organizovani u cjelinu, hipertenzija može biti uzrokovana oštećenjem jetre, bubrega, pluća i poremećajima na nivou centralnog nervnog sistema. Hronično povišen krvni pritisak predstavlja opterećenje za srce i krvne sudove što dodatno smanjuje mogućnost za njihov normalan rad. Simptomi poput bolova u prednjem i zadnjem dijelu grudnog koša, umaranja, slabosti, poremećaja vida ili kratkoće daha često se javljaju tek kada je prisutno značajno oštećenje organizma. U toj fazi bolesti mnogo je teže omogućiti organizmu da normalno funkcioniše. Zato su redovne kontrole krvnog pritiska nužne za ranu detekciju hipertenzije, posebno kod osoba sa faktorima rizika.

Faktori rizika za razvoj povišenog krvnog pritiska su:

• Uzrast – starenjem se smanjuje elastičnost zidova krvnih sudova i povećava mogućnost hipertenzije.
• Porodična istorija hipertenzije.
• Često konzumiranje prerađene, pržene, masne, slane hrane. Mali unos svježeg voća i povrća.
• Konzumiranje mnogo kofeina i alkohola, upotreba droga, pušenje.
• Nedovoljno fizičke aktivnosti, stresan naćin života, nedovoljno sna.
• Hronična bubrežna bolest, metabolički sindrom i dijabetes melitus, prekomjerna tjelesna masa, problemi sa štitnom žlijezdom.

Kada osoba miruje srce u svakom minutu ispumpa 4-6 litara krvi. Ova zapremina u toku fizičkog napora može da poraste i na 40 litara u minutu zbog povećanih zahtjeva organizma za kiseonikom i energijom. U skladu sa tim, ritam i snaga kontrakcija srca se mijenjaju. Zato je važno sjesti ili leći i odmoriti se barem 10 minuta prije mjerenja krvnog pritiska kako bismo dobili što tačniju vrijednost pritiska u mirovanju.

Impulsi za započinjanje srčane kontrakcije nastaju u samom srcu. Međutim, centralni nervni sistem može uticati na učestalost ovih impulsa i snagu kontrakcije kao odgovor na promene u organizmu kao što su stres, fizički napor, veliki odliv krvi iz oštećenog krvnog suda. Na primjer, intenzivna stimulacija srčanog rada centralnim nervnim sistemom može kod mlade odrasle osobe povećati broj otkucaja sa 70 na 200 otkucaja u minutu. Istovremeno se povećava i snaga srčane kontrakcije što povećava količinu krvi koju srce može da ispumpa i ubrzava cirkulaciju krvi organizmom.

Suprotno tome, jaka destimulacija može da zaustavi srčani rad na par sekundi, ali se on poslije toga spontano ponovo uspostavlja.

Tjelesna temperatura takođe utiče na učestalog srčanih kontrakcija. Povišena temperatura kao u slučaju groznice može duplo povećati broj otkucaja u minutu. Snižena temperatura smanjuje broj otkucaja u minutu, čak na samo nekoliko otkucaja u slučaju teške hipotermije (pothlađenosti).

Sve ove faktore treba uzeti u obzir prilikom procjene da li je puls ubrzan i da li je to prirodan odgovor na promijenjene uslove rada organizma ili je posljedica oštećenja srca ili krvnih sudova.

Suviše nizak krvni pritisak (hipotenzija) može biti povod za ubrzanje srčanog rada. Tada se javlja kombinacija niskog pritiska i visokih otkucaja.

Tahikardija je pojam koji označava ubrzan srčani rad. Bradikardija je suprotno, spora srčana frekvencija. U oba slučaja srčani ritam je očuvan-redovan, ali je on ubrzan ili usporen. Kada ritam nije redovan govorimo o aritmijama. Postoji više vrsta aritmija u zavisnosti od toga koji je njihov uzrok i koji deo srca primarno zahvataju. Najozbiljnija aritmija je fibrilacija (treperenje) komora. Karakteriše je nemogućnost normalne kontrakcije komore. Javljaju se neusaglašene pojedinačne kontrakcije dijelova zidova komore što onemogućava istiskivanje krvi. U roku od 5 sekundi javlja se nesvjestica jer je prekinut protok krvi i kiseonika kroz mozak, a ukoliko se komorska fibrilacija ne zaustavi za par minuta dolazi do smrtnog ishoda.

Defribrilatori su medicinski uređaji koji se mogu koristiti kod aritmija. Oni “restartuju” srčani ritam puštanjem električne struje kroz srce. Na ovaj način prekida se nepravilan srčani rad sa ciljem da se osnovnom srčanom sistemu da dovoljno vremena da sam uspostavi ritmične otkucaje.

Prolaz impulsa za kontrakciju kroz srce registruje se elektrokardiogramom (EKG). Ovim pregledom dobijamo slikovni prikaz srčane aktivnosti u svakoj fazi ciklusa njegovog rada. Dobijamo uvid u ritam srca, snagu rada komora i pretkomora, stanje srčanih zalistaka koji osiguravaju protok krvi u pravom smjeru. Rano uočeno slabljenje srca ili poremećaj njegovih funkcija omogućavaju sprečavanje razvoja težih komplikacija.

Pri doktorskom pregledu stetoskopom se mogu čuti srčani tonovi. Pojam auskultacija označava slušanje zvukova tijela, najčešće pomoću stetoskopa. Mjesta za slušanje srčanih tonova nalaze se na dijelu grudnog koša iznad srčanih zalistaka. Radi se o tonovima koje proizvode srčani zalisci prilikom zatvaranja. Ovi zalisci nalaze se na prelazu između krvnog suda koji dovodi krv u srce i pretkomore, između pretkomora i komora, i između komore i krvnog suda u koje srce direktno pumpa krv. Oni se zatvaraju kada krv krene da teče u suprotnom smeru i sprečavaju da se krv vraća odakle je došla, omogućavajući njenu pravilnu cirkulaciju. Prisusvo šumova pri auskultaciji srca obično je znak poremećaja u nekom od zalistaka i zahtijeva detaljniji pregled u vidu EKG-a ili ultrazvuka.

Otežan protok krvi kroz sam srčani mišić i nedostatak kiseonika u njegovim ćelijama smanjuju efikasnost srca kao pumpe i mogu uzrokovati njegov zastoj što vodi do smrti. U početnim fazama kada suženje još nije suviše jako izraženo javlja se angina pektoris. Karakteriše je oštar bol u grudima koji može da se širi u lijevu ruku, ka vratu, ramenima, vilici i gornjem dijelu leđa. Nekada se javljaju otežano disanje ili zamaranje umjesto bola. Osobama sa poremećenom cirkulacijom u arterijama koje ishranjuju sam srčani mišić nekada se ugrađuje stent. Ova procedura podrazumijeva ubacivanje mrežice unutar suženog krvnog suda koja ga drži otvorenim i prohodnim kako bi omogućila neometan protok krvi.

Kao i kod svih sprečivih bolesti, prevencija je najvažniji faktor. Korigovanje stila života da se usklade lična zadovoljstva i želje sa potrebama organizma je i više nego moguće.

Osoba koja živi 70 godina u prosjeku ima tri milijarde otkucaja srca u svom životu. Prosječan aktivni pušač može očekivati jednu milijardu otkucaja manje usljed smanjenog životnog vijeka kao posljedicu bolesti srca i krvnih sudova. Aterosklerotske promjene na krvnim sudovima usljed loše ishrane i nedovoljne fizičke aktivnosti ukrašće vam i do 700 miliona otkucaja.

Na neke faktore koji nam narušavaju zdravlje ne možemo uticati, sa njima živimo. Trebamo se fokusirati na prioritete – da li je kratkotrajno zadovoljstvo koje nezdrava hrana, alkohol i duvan pružaju vrijedno hiljada sati provedenih kao pacijent u doktorskim ordinacijama i operacionim salama u starijoj životnoj dobi.

Ne dozvolite da vam loše navike i nemarnost ukradu otkucaje koje možete potrošiti na lijepe trenutke bili oni u vašem malom svijetu ili sa onim najbližim.

mr ph. Tamara Devetak